سرمقاله فرهیختگان/ دولت قبل دیگر فحش نیست
يادداشت
بزرگنمايي:
پیام ویژه - فرهیختگان / « دولت قبل دیگر فحش نیست » عنوان یادداشت روزنامه فرهیختگان به قلم مهدی عبداللهی است که میتوانید آن را در ادامه بخوانید:
میراث اقتصادی دولت سیزدهم برای پزشکیان چیست؟
روز گذشته آخرین جلسه هیات دولت سیزدهم به ریاست محمد مخبر، سرپرست ریاستجمهوری و با حضور اعضای هیات دولت در نهاد ریاستجمهوری برگزار شد. در ادامه نگاهی به برخی از اجزای کارنامه سهساله دولت سیزدهم خواهیم انداخت. پرواضح است دولت سیزدهم وارث شرایط خاصی در اقتصاد و همینطور حوزه سلامت بود. کاهش قابل توجه فروش نفت و بهدنبال آن کاهش شدید درآمدهای ارزی، رشد بالای نقدینگی، رکود تورمی به همراه تعداد بالای مرگومیر ناشی از شیوع کووید-19 تنها بخشی از ارثیهای بود که دولت سیزدهم در مردادماه 1400 تحویل گرفت. البته مساله فقط همین نبود، اقتصاد ایران گرچه از چندین دهه پیش مجموعهای از ساختهای غیربهرهور، رانتی، غیرشفاف، نفتی و مولد شکاف طبقاتی را با خود حمل میکرد، طی یک دهه اخیر نیز دو شوک تحریمی (سال 90 و 97) را به خود دیده بود. مجموعهای از اتفاقات و شوکهای داخلی و خارجی موجب شده بود اقتصاد ایران در زمانی که تحویل دولت سیزدهم شد، علاوهبر درجا زدن در رشد اقتصادی، حامل ناترازیهای گسترده در حوزه انرژی، برق و گاز و همچنین مساله ارز 4200 تومانی بود. افزایش کسری بودجه و افزایش سهم اوراق و بدهی عمومی نیز از دیگر چالشهایی بود که دولت سیزدهم در مردادماه سال 1400 از دولت دوازدهم به ارث برد. به اینها باید چالش حوزه مسکن و اجاره را نیز افزود. نگاهی جامع به کارنامه دولت سیزدهم در حوزههای مختلف نشان میدهد گرچه وعده ساخت یک میلیون مسکن سالانه محقق نشد (طرحی که از هدفگذاری اشتباه مجلس رنج میبرد)، اما انصاف حکم میکند بگوییم اقدامات دولت سیزدهم در سه بخش رونق تولید، کنترل تورم، اقدامات عدالتخواهانه موفقیتهای زیادی داشته است. در ادامه کارنامه دولت سیزدهم در سه بخش کلی رونق تولید، کنترل تورم، اقدامات عدالتخواهانه و در 10 شاخص مورد بررسی قرار گرفته است.
بازگشت رشد نقدینگی و پایه پولی به کف سال 97
براساس آمارها، در تیرماه امسال تورم نقطهای به 32.2 درصد و تورم سالانه به 35.5 درصد رسیده است، اعدادی که در ابتدای سال 1402 به ترتیب 55.5 و 47.6 درصد بوده است. پرواضح است کاهش نرخ تورم اتفاقی نیست که به خودی خود محقق شود، بلکه مجموعهای از اقدامات دولت در حوزه سیاستهای پولی، ارزی، تجاری و مالی بوده که این امر را محقق ساخته است. سیاستهای پولی و مالی ابزارهایی برای کنترل تقاضا و آثار شوکهای داخلی و بیرونی بر سایر متغیرهای اقتصادی هستند. سیاست پولی یک روند سیستماتیک یا یک استراتژی است که بانک مرکزی از طریق آن عرضه و گردش پول در اقتصاد را بهگونهای تنظیم میکند که تورم، تولید و تقاضای نیروی کار را کنترل کند. نقدینگی بهعنوان کلیدیترین متغیر پولی نقش موثری بر شکلدهی سایر متغیرهای کلان اقتصادی نظیر تورم و رشد اقتصادی دارد. رشد این متغیر از یکسو با سیالیت خود امکان برهمزدن تعادل بازارهای مالی همچون ارز، طلا و سایر داراییها را دارد و از سوی دیگر بهعنوان یکی از نیازهای اصلی بنگاههای اقتصادی بهمثابه روغنی برای گردش چرخ اقتصادی واحدهای تولید محسوب میشود و کمبود آن منجر به رکود و مشکلات گوناگونی از جمله ناتوانی واحدهای تولیدی در ایفای بهموقع تعهدات آنها خواهد شد. پس از روند نگرانکننده رشد نقدینگی در سالهای پایانی دولت دوازدهم، در دولت سیزدهم با اصلاح ابزار سیاستی کنترل مقداری رشد ترازنامه بانکها، نرخ رشد نقدینگی هدفگذاریشده برای سالهای 1401 و 1402 به ترتیب، 30 و 25 درصد اعلام شد که رشد نقدینگی محققشده به ترتیب 31.1 درصد و 24.3 درصد در اسفند ماه 1401 و 1402 بوده است. نقدینگی در خردادماه 1403 نسبت به رقم مشابه سال گذشته رشدی معادل 26.8 درصد را نشان میدهد. براساس آنچه در نمودار آمده تا اسفندماه 1402 رشد 12ماهه نقدینگی به کف اواخر سال 1397 رسیده است. بررسی نرخ رشد پایه پولی نیز نشان میدهد که نرخ رشد پایه پولی به محدوده مقادیر بلندمدت خود، حدود 23.3 درصد در خردادماه 1403 کاهش یافته و این مقدار در فروردین سال جاری حدود 21 درصد بوده است. درمجموع پایه پولی نیز همچون رشد نقدینگی به کف قبل از سال 1398 بازگشته است.
رشد اقتصادی ایران بالاتر از 121 کشور
رشد اقتصادی بهعنوان یکی از مهمترین شاخصهای اقتصاد کلان، نشانگر میزان افزایش کل تولید کالا و خدمات کشور در یک دوره زمانی مشخص است و تاثیر مستقیم بر سطح رفاه خانوار دارد. نگاهی به دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد این مرکز رشد اقتصادی سال 1402 را 5.7 درصد و بانک مرکزی ایران 4.5 درصد برآورد کردهاند.
براساس دادههای بانک مرکزی ایران، عملکرد تولید ناخالص داخلی کشور در سال 1402 با احتساب نفت و بدون احتساب نفت به قیمتهای ثابت سال 1395 به ترتیب با 4.5 و 3.6 درصد افزایش همراه بوده است.
این آمارها نشان میدهد متوسط رشد اقتصادی عملکرد دولت روحانی در دوره 1392 تا 1399 رشدی حولوحوش 1.1 درصد بوده است. این درحالی است که متوسط رشد اقتصادی سه سال اخیر 4.3 درصد است. اما مقایسه نرخ رشد اقتصادی ایران با دادههای صندوق بینالمللی پول نیز نشان میدهد؛ رشد اقتصادی ایران در سال 2023 با 4.7 درصد ازجمله رشدهای اقتصادی بالای جهان بوده است. براساس این دادهها؛ رشد اقتصادی 4.7 درصدی، کشورمان را در بین 154 کشور در رتبه 33 جهان و بالاتر از ترکیه، عربستانسعودی، مصر، روسیه، اردن، جمهوری آذربایجان، پاکستان و عراق قرار داده است. لازم به ذکر است رشد اقتصادی سالهای اخیر صرفا وابسته به صادرات نفت نبوده؛ چراکه براساس دادههای مرکز آمار ایران، نرخ رشد تولید ناخالص داخلی بدون نفت در طول سالهای دولت سیزدهم (1402-1400) بهطور متوسط برابر با 4.4 درصد بوده است. همچنین طی سه سال دولت سیزدهم، بخش صنایع و معادن رشد متوسط 6.9 درصدی و بخش خدمات رشد 5.4 درصدی را تجربه کرده است.
13 فصل رشد مثبت سرمایهگذاری
اهمیت سرمایهگذاری در فرآیند رشد و توسعه اقتصادی در اکثر نظریات رشد و توسعه مورد تاکید قرار گرفته است. سرمایهگذاری شرط لازم برای دستیابی به رشد و توسعه اقتصادی است و عملکرد نامناسب در حوزه سرمایهگذاری، سقف رشد اقتصادی سالهای آتی را بهشدت محدود میکند. نگاهی به آمارهای منتشرشده ازسوی مرکز آمار ایران نشان میدهد نرخ تشکیل سرمایه (سرمایهگذاری) که در سالهای 1397 و 1398 حتی به منفی 25 درصد نیز نزدیک شده بود، در 13 فصل اخیر روندی مثبت را تجربه کرده است. افزایش فروش نفت، بهبود تخصیص بودجههای عمرانی، افزایش نسبی ساختوساز در بخش مسکن و افزایش واردات اقلام سرمایهای از دلایل این موضوع بوده است.
نرخ بیکاری کمترین نرخ 19 سال اخیر
کاهش بیکاری بهعنوان یکی از شاخصهای کلیدی ارزیابی اقتصاد کشورها همواره کانون توجه اقتصاددان و سیاستمداران کشورها بوده است. در دهههای اخیر و با گسترش رویکرد نهادگرایی جدید، حکمرانی خوب و اجزای آن بهعنوان یکی از عوامل مهم اثرگذار بر استراتژی توسعه کشورها و کنترل بیکاری مورد توجه قرار گرفته است. براساس دادههای مرکز آمار ایران نرخ بیکاری کشور در سال 1402 به حدود 8.1 درصد رسیده که کمترین مقدار در 19 سال اخیر یعنی از سال 1384 تاکنون است. همچنین نرخ بیکاری مردان طی سال گذشته به 6.6 درصد و نرخ بیکاری زنان به 15 درصد رسیده که هر دو، کمترین مقدار نرخ بیکاری زنان و مردان از سال 1384 تاکنون است. نکته حائز اهمیت اینکه طی سال 1402 مشارکت اقتصادی نیز به 41.3 درصد رسیده که بالاترین مقدار از سال 1399 (دوره کووید- 19) در کشور است. به عبارتی کاهش نرخ بیکاری طی سال 1402 بههمراه افزایش نرخ مشارکت نیروی کار نشان میدهد این کاهش صرفا ناشی از خروج افراد دلسرد از بازار کار (تبدیل افراد در جستوجوی کار به جمعیت غیرفعال) نبوده است.
بهبود قابلتوجه شاخصهای کسبوکار
ازجمله اقدامات مهم دولت سیزدهم تلاش برای بهبود وضعیت شاخص کسبوکار و تسهیل فضای تولید بوده است. تسهیل صدور مجوزها در بخشهای مختلف اعم از حوزه وکالت، داروخانهها، مشاغلخانگی و کاهش بروکراسی اداری در صدور مجوزهای کسبوکار ازجمله اقدامات مهم دولت در حوزه شاخص سهولت کسبوکار بوده است. آمارهای اتاق بازرگانی ایران از شاخص محیط کسبوکار نیز نشان میدهد رقم کل این شاخص تا پاییز 1402 به 5.98 (بدترین نمره عدد 10) رسیده که جزء پایینترینها در سالهای اخیر است. لازم به ذکر است این مقدار در سال 1397 حتی عدد 6.50 را نیز به ثبت رسانده بود.
ترانزیت خارجی رکورددار 20 سال اخیر
بخش ترانزیت خارجی ازجمله بخشهایی است که آثار مثبت دیپلماسی اقتصادی دولت سیزدهم در آن قابل لمس است. درحالیکه پس از سال 1401 پروژه انزوای اقتصادی و اجتماعی ایران کلید زده شد اما دولت سیزدهم در سال 1402 توانست رکورد 20ساله ترانزیت خارجی را بشکند. طبق آمارهای گمرک ایران، طی سال گذشته ترانزیت خارجی ایران با عبور از 17.8 میلیون تن، رشد 38 درصدی نسبت به سال 1401 را تجربه کرد. هرچند این آمار با ظرفیتهای واقعی کشورمان فاصله زیادی دارد اما با توجه به القای حس ناامنی نسبت به ایران و پیگیری پروژه ناامنسازی کشورمان از سوی دشمنان بهویژه در سال 1401، این رکوردشکنی حائز اهمیت است.
توزیع درآمد و نرخ فقر
از اهداف اصلی سیاستگذاریهای دولت در هر نظام اقتصادی بهبود توزیع درآمد است. توزیع نابرابر درآمد و ثروت در جامعه سبب بروز مشکلات بسیاری در حوزههای اقتصادی اجتماعی سیاسی کشور خواهد شد. سیاستهای مالی دولت قطعا میتواند در کاهش نابرابری و توزیع مجدد درآمد موثر باشد. دولت میتواند بهنحوی توزیع مجدد درآمدها را تنظیم کند که باعث افزایش درآمد فقرا و تعدیل درآمد ثروتمندان شود، یعنی فاصله طبقاتی درآمد بین گروههای مختلف جامعه کاهش یابد. این سیاستها میتواند از طریق اعمال مالیاتها یا برقراری مخارج انتقالی دولت مثل سوبسیدها، کمکهای بلاعوض یا افزایش تسهیلات مالی برای افراد کمدرآمد باشد. آخرین گزارش بانک جهانی از وضعیت فقر در ایران نشان میدهد نرخ فقر براساس معیارهای 3.65 دلار و 6.85 دلار در روز، طی سه سال اخیر کاهش یافته است. براساس این آمارها، نرخ فقر از 21.6 درصد در سال 2019 و 2020 به 29.1 درصد در سال 2023 رسیده بود. درخصوص نحوه توزیع درآمد بین دهکهای مختلف نیز عموما از شاخص ضریب جینی استفاده میشود. ضریب جینی عددی بین صفر تا یک است. اگر ضریب جینی برابر با صفر باشد، به این معناست که توزیع درآمد یا ثروت کاملا مساوی است (همه افراد درآمد یا ثروت یکسانی دارند). درصورتیکه ضریب جینی به یک نزدیکتر باشد، نشانگر نابرابری بیشتر است. براساس آمارهای مرکز آمار ایران، روند ضریب جینی به 0.3877 رسیده، عددی که تا سال 99 به 0.4006 رسیده بوده، در روزهای اخیر بانک مرکزی در گزارش اولیه خود این مقدار برای سال 1402 حدود 0.3614 ذکر کرده که اگر مرکز آمار ایران نیز ارقام نزدیک به این عدد را برآورد کند، این مقدار کمترین عدد ضریب جینی در چند دهه اخیر خواهد بود.
بهبود انضباط مالی دولت
یکی از شاخصهای اولیه نشاندهنده ناترازی بودجه، کسری تراز عملیاتی است. این شاخص به معنای تفاوت درآمدهای جاری با هزینههای جاری است. به عبارتی کسری تراز عملیاتی نشان میدهد بدون درنظر گرفتن فروش اوراق بهعلاوه درآمدهای نفتی، درآمدهای پایدار دولت (اعم از درآمد مالیاتی و سایر درآمد) چقدر میتواند هزینههای جاری دولت (اعم از حقوق و دستمزد و...) را پوشش دهد. براساس متن لایحه بودجه 1403، رقم کسری تراز عملیاتی این لایحه نزدیک به 308 همت بود که این مقدار کاهش 32.3 درصدی نسبت به کسری تراز عملیاتی سال 1402 دارد. همچنین نسبت کسری تراز عملیاتی به بودجه جاری 1403 حدود 17 درصد است که کمترین مقدار از سال 1396 تاکنون بوده است. لازم به ذکر است این نسبت در سالهای 1399 و 1400 بیش از 50 درصد بود و در سالهای 1396، 1397، 1398، 1401 و 1402 حولوحوش 30 درصد بوده است.
بهبود شفافیت در بودجه
در بودجههای سالانه اعتبارات هزینهای دولت برحسب دستگاههای اجرایی و دستگاههای وابسته به آنها پیشبینی و تصویب میشود. بدین ترتیب از تلفیق دستگاه و اعتبار مفهومی به نام ردیف- دستگاه خلق میشود. «ردیف- دستگاه» اعتباراتی است که برای امور مشخصی (برنامهها) و تحت قالبهای معینی (فصول هزینهای و تملک داراییهای سرمایهای) به دستگاه مشخصی پرداخت میشود. اما اگر دستگاه اجرایی مشخص نباشد و اعتبار تحت طبقهبندی فصل- برنامه قرار نگیرد، این اعتبارات در قالب ردیفهای متفرقه پیشبینی و تصویب میشود. این ردیفها اولا موقتی و ثانیا براساس نیازهای خاصی تعریف میشود و براین اساس این ردیفها دائمی نیستند. از ویژگیهای ردیفهای موقتی این است که آنها با توجه به مختصاتی که برایشان تعریفشده، حداکثر باید معادل 5 درصد از بودجه عمومی را به خود اختصاص دهند، این درحالی است که در ایران حجم بودجه متفرقه بعضا در دولت نهم و دهم حتی به 26 درصد نیز در برخی سالها رسیده بود. این میزان در دولت سیزدهم به کمترین مقدار خود یعنی 9.7 درصد در قانون بودجه 1403 رسیده است. لازم به ذکر است سهم بالای بودجه متفرقه در تعارض با اصول بودجهبندی نظیر شفافیت و پاسخگویی است و کاهش آن، به معنی بهبود شفافیت است.
بالاترین رشد وزنی صادرات غیرنفتی
عملکرد دولت سیزدهم در حوزه تجارت خارجی، هم در زمینه صادرات غیرنفتی، هم صادرات نفت و هم مدیریت واردات، نشانگر تحول ملموس نسبت به سالهای پایانی دولت دوازدهم است. بر اساس دادههای گمرک ایران، گرچه ارزش طی سال 1402 به 49.5 میلیارد دلار رسیده و کمتر از مقدار سال 1401 است، با این حال طی سال گذشته ارزش وزنی صادرات غیرنفتی به بیش از 136 میلیون تن رسید که این مقدار بالاترین میزان ارزش وزنی صادرات کشور است. عددی که حتی در سالهای برجام نیز تکرار نشد. در خصوص مدیریت واردات نیز در دولت سیزدهم علیرغم افزایش واردات (ناشی از بهبود صادرات نفتی و غیرنفتی)، ترکیب واردات به گونهای مدیریت شد که عمدتا واردات کالاهای واسطهای، مواد اولیه و کالاهای سرمایهای که مورد نیاز و محرک تولید هستند صورت گیرد و واردات اقلام مصرفی سهم کمتر و کاهندهای در مجموع واردات داشته باشند.
![]()
حجم ترانزیت خارجی ایران
نمودارهای رشد اقتصادی، نرخ بیکاری و رشد نقدینگی
ردیف های متفرقه لایحه بودجه، صادرات غیر نفتی و ضریب جینی
-
پنجشنبه ۴ مرداد ۱۴۰۳ - ۰۸:۴۹:۵۷
-
۸ بازديد
-
![](/images/komen.png)
-
پیام ویژه
لینک کوتاه:
https://www.payamevijeh.ir/Fa/News/1499651/